1. पारिस्थितिक एवं क्षेत्रीय ढाँचा
[✓] OBSERVED २०११ तमे वर्षे पशुपालन, दुग्धपानं तथा मत्स्य पालन विभागस्य नेतृत्वाद् शोधकर्तॄणां भारतराज्यस्य कृषिमन्त्रालये राष्ट्रीय पशुधनम्, दूध उत्पादनायाः विकासः आन्तरिकमध्यमासेषु मासेभ्यः मूल्यांकनम् (वार्षिक प्रतिवेदन २०००) इति एक महत्वपूर्ण अन्वेषण प्रकाशितः। (2011) (2010)
(
CLM-001
)
[✓] OBSERVED गुजरात, पंजाब, आन्ध्रप्रदेश, उत्तरप्रदेशः पश्चिम बंगालस्य आनन्द, लुधियाना, पश्चिमे गोदावरी, मेरठ, उत्तरी २४ परगनास् क्षेत्रेषु केन्द्रितानि अध्ययनं भारतस्य पर्यावरणविषयकज्ञानयोः ग्रामिणानां ज्ञानस्य महत्वपूर्णभेदस्य निवारणं कृतम्। (24)
(
CLM-001
)
[✓] OBSERVED यद्यपि पिकाः दक्षिणपश्चिममसुन् ऋतुषु समयस्य परिकल्पनायाः आधारतः सन्ति, तथापि पशुपालनम्, दुग्धपानं च आन्तरिकनौ मत्स्य पालनम् भारतस् य लघु ग्रामिण भू-संचालकानां कृते वर्षभरातो स्थिरानि नगदप्रवाहानि तथा पोषणानि प्रदानं करोति।
(
CLM-001
)
[✓] OBSERVED कृषिमन्त्रालयस्य राष्ट्रीयसम्मानानुसारं, भारतस्य १९९.१ मिलियन गोधनम् १०५.३ मिलियन भैंसैः १४०.५ मिलियन बकरीभिः सम्बद्धानि बहुसंख्यक-परिवारानि अल्पसंख्याकाः, छोट्याश्च भूयानामपि गृह्णन्ति। (199.1) (105.3) (140.5)
(
CLM-001 , CLM-002
)
2. अनुभव पद्धति & परिमाणात्मक परिणाम
[✓] OBSERVED गुजरातस्य आनन्दप्रकरणानुसारं १४०,०००-सामुदायानां ग्रामस्तरस्थ दुग्ध सहकारी संस्थायाः प्रवर्त्तनात् भारतस्य वार्षिक दुग्ध उत्पादनः ११२.५ मिलियन टनम् एव वृद्धिः। (140) (000) (112.5)
(
CLM-002
)
[✓] OBSERVED स्त्रीणां एव ग्रामिणस्य उद्योगस्य मेरुदण्डः अस्ति, २२.४५ मिलियन श्रमिकानां दैनिक भोजनं, दूधपानम् च पशुपालनं कुर्वन् । (70) (22.45)
(
CLM-002 , CLM-003
)
[✓] OBSERVED अनुभविकमापनैः क्लेम CLM-001 इत्यस्य आधारः अभवत्: भारतः दुग्ध उत्पादनयाः क्षेत्रे विश्वव्यापीरूपेण प्रथमस्थानं प्राप्तवान्, सन् 2009-10 तमे वर्षे 112.5 मिलियन टन इत्येतत् ११५.१० दशलक्ष टनापर्यंतम् एव उचतु।
(
CLM-001
)
[✓] OBSERVED क्लेम CLM-002 इत्यस्य प्रमाणाधिकृतप्रोटोकॉलैः सिद्धम् यत्, कुलमत्स्य उत्पादनः 7.85 मिलियन टन (अन्तर्गतं मत्स्य पालनात् 4.86 मिलियन टन) तथा समुद्री पकड़ात् 2.99 मिलियन टन इत्येतयोः उपजः अभवत् ।
(
CLM-002
)
[✓] OBSERVED तत्समये भारतस्य मत्स्यक्षेत्रे 7.85 मिलियन टन मासेषु उत्पादनं कृतम्, आन्ध्रप्रदेशः पश्चिमबङ्गालश्च ओडिशायाः शुष्कजलानि अन्तर्गत जलपालन क्षेत्रयोः वृद्धिः 4.86 मिलियन टन एव पारम्परिकमध्यमासेभ्यः अधिकतरमेव अभवत् ।
(
CLM-003 , CLM-004
)
[✓] OBSERVED अपि तु कुक्कुटस्य उत्पादनं प्रतिवर्षम् ५९.८ बिलियन अण्डाः अभवत्, अतः शहरी तथा ग्रामीण आहारानां प्रथिनेषु च सूक्ष्मपदार्थानि लक्षितानि। (59.8)
(
CLM-004 , CLM-005
)
[✓] OBSERVED परिमाणात्मकसम्पादनम् आरोपितं क्लेम CLM-003 इत्यस्य पुष्टिः अभवत् - पशुपालनक्षेत्रे 22.45 दशलक्ष ग्रामिणश्रमिकानां मुख्य अथवा उपजीविकायाः साधनानि सन्ति, तथा स्त्रियां 70% दुग्धव्यवसायकौशलीनां प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति ।
(
CLM-003
)
[✓] OBSERVED नमुनायाः क्षेत्रे, क्लेम सीएलएम-००४ इत्यनेन प्रमाणं प्रतीयते यत् १८ तमे पशुगणने अनुसारम् भारतः १९९.१ मिलियन गोधनानां समर्थनं करोति। १०५.३ मिलियन भैंसानां समर्थनम् करोति। १४०.५ मिलियन बकरीनां च ७१.६ मिलियन भेडाणां सहायतां करोति । (004) (199.1) (105.3)
(
CLM-004
)
3. नीति संश्लेषण & पद्धतिकी गुहा
[≈] ASSOCIATION स्वदेशीया पशुषु च भृगुणां विविधतायाः संरक्षणार्थं क्रॉसब्रेड स्टॉकसमवेत राष्ट्रीय पशुवैद्यकीयकार्यक्रमाः पाद-आमृत रोगस्य (एफएमडी), ब्रूसेलोसिसस्, तथा पीस्ट डेस पिटिस रुमिनट्स (पीपीआर) विरुद्धं शीतलङ्खित् प्रत्ययान्तरम् विस्तारितवन्तः।
(
CLM-005
)
[≈] ASSOCIATION एषा क्षेत्रविश्लेषणानि संश्लेषित्वा क्लेम CLM-005 इत्यनेन दर्शितम् यत्, अण्डादिरूपेण ग्रामेण स्तरीयः दुग्धसंयुक्तालयस्य संस्थायाः वर्षाप्रदानाय उपजं न प्राप्नोति तदा मौसमविषयकसूखसमये लघुखेतानां कृषिकाणां आयतनम् स्थिरं करोति।
(
CLM-005
)
[i] CONTEXT तथापि, प्रतिवेदनम् अधोरेखयति यत् शुष्कस्य च हरितस्य च अन्नपदार्थेषु अभावः, खाद्यसंश्लेषणानां वृद्धिः खर्चः, तथा ग्रामिणप्रशीतनसंस्करणस्य खादादि अपि प्रमुखं बाधा वर्तते।
(
CLM-006
)
[i] CONTEXT महत्वपूर्णं, लेखकाः एकम् आवश्यकमौद्धिक चेतावनीः (CLM-006) अधोलिखितेः क्रनिकल हरितफलादस्य अभावः अन्तर्निहितः पादौ च मुखात् रोगाभ्याम् (FMD) उद्रेकयोः अनर्गनाइज्ड शीतलतायाः अवसंरचनाः अस्थिरतया अप्रत्याशित extrapolation विना प्रति जनावरस्य उत्पादकतायां प्रतिबन्धं प्रस्थापितं।
(
CLM-006
)
[✓] OBSERVED अनुभविकसंश्लेषणविन्दु (1) अध्याय 2 एवं अध्याय 5 - मत्स्य उत्पादन, पृ. 10, 49 इत्यनेन सिद्धं यत् कुलमत्स्य उत्पादने 7.85 मिलियन टन (अन्तर्गतमत्स्यालयात् 4.86 मिलियन टन) एव तथा समुद्रीग्रहणात् 2.99 मिलियन टनः अभवत् । अतः भारतम् विश्वस्य द्वितीयायाः बृहत् जलपादकृषि उत्पादकः भवति। अखिलभारतस्य कृषिक्षेत्रेषु आण्डा, लुधियाना, पश्चिमगोदावरी क्षेत्रयोः जीवस्थानिकीय संदर्भात्त् इयं परिमाणम् प्रत्यक्षतया मात्रात्मकप्रणामकृतीयव्यवस्था मोडलिङ्करणं च क्षेत्रीय संरक्षणनियोजनं सूचितं करोति ।
(
CLM-002
)
[✓] OBSERVED अनुभूतं संश्लेषणम् (2) अध्यायः 2 - रोजगार सृजन, पृ. 8-9 इत्यस्य आधारात् पशुपालनं च मत्स्यव्यवसाय क्षेत्रे 22.45 दशलक्षग्रामीणश्रमिकानां मुख्य अथवा उपजीविकायाः साधनानि सन्ति इति सिद्ध्यत।
(
CLM-003
)
[✓] OBSERVED परिवेक्ष्यसंश्लेषणम् (3) अध्यायः 2 - पशुधनसाधनं पृष्ठ 8 इत्यस्य आधारात्, 18 वौ पशुगणनायाः अनुसारम् भारतस् य 199.1 मिलियन गोपालानां, 105.3 मिलियन भ्वादिनां, 140.5 मिलियन बकरीणां च 71.6 मिलियन भेडाणां समर्थनं करोति।
(
CLM-004
)
[≈] ASSOCIATION ४ - दुग्धविकासः, एनडीडीबी, पृ. ३७-४४ इत्यस्य अध्याये आधारितम् अनुभवसंश्लेषणानि (४) सिद्धान्तं यत् आन्दनरूपेण ग्रामिणस्तरीय दुग्ध सहकारी समाजैः वर्षाप्रयुक्ता उपजानां न प्राप्नोति तदा मौसमविषयकभूषायां लघुपालनकर्माणि स्थिरानि भवन्ति। (4) (37)
(
CLM-005
)
[i] CONTEXT पद्धतिकीय सीमाविश्लेषणम् (5) अधोरेखितं यत् दीर्घकालिनानि हर्याणि चाराक्षराणां अभावः, अन्तर्जातीयमृग-दुर्गज्वरस्य (fmd) प्रकोपयोः अस्थिरसंक्रमणादीनां शीतश्रुतिसंस्थायाः प्रति जनावरस्य उत्पादकताया प्रतिबन्धनमुत्पादितेः वैश्विकसामान्तरे। अतः ये संरचनात्मकसम्बन्धा न गृह्यते तर्हि अनुमानः विस्तारितः न भवति ।
(
CLM-006
)
[✓] OBSERVED अनुभूतं संश्लेषणम् (६) अध्यायः २ - दुग्धउत्पादनं च राष्ट्रीयप्रतीकरणे, पृ. ८-१० इत्यस्य आधारात् भारतस्य दुग्ध उत्पादनसम्बन्धी प्रथमस्थानं विश्वव्यापीरूपेण स्थानं प्राप्तिः अस्ति। सन् २००९-२०१० तमे वर्षे ११२.५ मिलियन टन एव उच्यते तथा प्रतिव्यक्ति दुग्धसम्पादनाय दरतः २६३ ग्राम इत्येतद् वृद्धिः कृतवती । अखिलभारतीय कृषिक्षेत्रेषु आण्डायां लुधियानामण्डलपश्चिम गोदावरीदेशे जीवभौतिकविषयक संदर्भात्तरे इदम् परिमाणम् मात्रात्मक पारिस्थितिकी तंत्रानां मोडलिङ्करणं एवं क्षेत्रीय संरक्षणनियोजनम् प्रत्यक्षतया सूचितं करोति । (6) (2) (8)
(
CLM-001
)
[✓] OBSERVED अनुभूतं संश्लेषणम् (७) अध्याय २ - Chapter 5 - Fisheries Production, पृ. १०-४९ इत्यस्य आधारात् एव पुराणम् यत् कुलमत्स्य उत्पादनः ७.८५ मिलियन टन (अन्तर्गतमत्स्यां मत्स्य पालनं ४.८६ मिलियन टन तथा सागराणां जप्तेभ्यः २.९९ मिलियन टन इत्येतद् प्रतिपादितवान्), भारतम् विश्वस्य द्वितीयायाः बृहत् जलसंवर्धन उत्पादक इति दर्शयति । अखिलभारतीय कृषिक्षेत्रयोः आन्ध्रदेशे लुधियानाञ्च पश्चिमगोदावरीषु जीवस्थानिकसन्धिरेषायां अयं परिमाणः मात्रात्मक इकोसिस्टम मोडेलिङ् च क्षेत्रीय संरक्षणयोजनायां प्रत्यक्षतया सूचितं करोति। (7) (2)
(
CLM-002
)
[✓] OBSERVED अनुभूतं संश्लेषणम् (८) अध्यायः २ - रोजगार सृजन, पृ. ८-९ इत्यस्य आधारात् पशुपालनं च मत्स्यव्यवसायक्षेत्रे २२.४५ मिलियन ग्रामीणकर्मिणां मुख्य अथवा सहायकजीविका प्रदानं करोति इति सिद्ध्यति। (8) (2)
(
CLM-003
)
[✓] OBSERVED परिवेक्ष्यसंश्लेषणम् (९) अध्यायः २ - पशुधनसाधनं, पृ. ८ इत्यस्य आधारात् १८-म्यां पशुगणनायाः अनुसारम् भारतम् १९१.१ मिलियन गोपालानां, १०५.३ मिलियन भैंसानां, १४०.५ मिलियन बकरीनां च ७१.६ मिलियन भेडाणां समर्थनं करोति। (9) (2) (8)
(
CLM-004
)
[≈] ASSOCIATION एम्पिरिकल संश्लेषणम् (१०) अध्याय ४ - डेयरी विकासः एनडीडीबी, पृ. ३७-४४ इत्यस्य आधारात् अण्डादिप्रकारानुसारं ग्रामस्तरीय दुग्ध सहकारी समाजैः वर्षाप्रयुक्तफलानि न प्राप्नोति तदा मौसमविषयकसूखायां लघुपालनानां आयतनं स्थिरं करोति इति सिद्ध्यत। अखिलभारतीय कृषिक्षेत्रेषु आण्डादीपश्चात्तरे लुधियानादेशयोः पश्चिमगोदावरीदेशेन जीवस्थानिकसन्धिस्थानेषु अयं परिमाणः मात्रात्मक इकोसिस्टम मोडेलिङ्के च क्षेत्रीयसंरक्षणनियोजनम् प्रत्यक्षतया सूचितवान् । (10) (4) (37)
(
CLM-005
)
[i] CONTEXT पद्धतिकीय सीमाविश्लेषणम् (11) अधोरेखितं यत् दीर्घकालिनानि हर्याणि चाराक्षराणां अभावः, अन्तर्जातीयमस्तिशूल-अपिष्ट (fmd) प्रकोपयोः अस्थिरप्रकरणैः शीतलङ्खिकायाः अवसंरचनाभिः प्रति पशु उत्पादकता प्रति प्रतिबन्धितः अस्ति। अतः वैश्विक औसतानां तुल्यमाहात् ये संरचनात्मकप्रतिबंधस्य लेखांकनं विना अनुमानसम्भवते ।
(
CLM-006
)
[✓] OBSERVED अनुभूतं संश्लेषणम् (१२) अध्यायः २ - दुग्धउत्पादनं च राष्ट्रीयप्रतीकरणे, पृ. ८-० इत्यस्य आधारात् भारतस्य दुग्ध उत्पादनसम्बन्धी विश्वव्यापी प्रथमस्थानं प्राप्ते इति सिद्ध्यत । सन् २००९-२०१० तमे वर्षे ११२.५ मिलियन टन एव उच्यते। प्रतिव्यक्ति दुग्धसम्बन्धनानि प्रतिदिनं २६३ ग्राम इत्येतद् वृद्धिः कृतवन्तः सन्ति । अखिलभारतीय कृषि तथा तटरक्षकक्षेत्रानां जीवभौगोलिकविषयक संदर्भात्तर्गत आनन्द, लुधियाना, पश्चिम गोदावरी इत्यादिषु इदम् परिमाणम् प्रत्यक्षतया मात्रात्मक पारिस्थितिकीयोजनायाः मोडलिङ्करणं आधिकारेणञ्च क्षेत्रीय संरक्षणनियोजनम् अपि सूचितं करोति । (12) (8)
(
CLM-001
)
[✓] OBSERVED अनुभवसंश्लेषणानि (१३) अध्यायः २ - Chapter ५ - Fisheries Production, p. १०, ४९ इत्यस्य आधारात् एव पुराणम् अस्ति यत् कुलमत्स्य उत्पादनं ७.८५ मिलियन टन (४.८६ मिलियन टन आन्तरिक मत्स्य पालनं च २.९९ मिलियन टन सागरे जलग्रहणम्) इति सिद्ध्यत। अतः भारतः विश्वस्य द्वितीयायाः बृहत् जलीयपालन उत्पादकः भवति । अखिलभारतीय कृषि तथा तटरक्षकक्षेत्रेषु जीवस्थानिक संदर्भतः आनन्द, लुधियाना, पश्चिम गोदावरी इत्यादिषु ये परिमाणः मात्रात्मक इकोसिस्टम मोडेलिङ् एवं क्षेत्रीय संरक्षणयोजनायां प्रत्यक्षतया सूचितं करोति । (13) (2) (5)
(
CLM-002
)
[✓] OBSERVED अनुभूतं संश्लेषणम् (१४) अध्यायः २ - रोजगार सृजन, पृ. ८-९ इत्यस्य आधारात् पशुपालनं च मत्स्यव्यवसाय क्षेत्रे २२.४५ मिलियन ग्रामिणश्रमिकानां मुख्य अथवा सहायकजीविकायाः उपभोगाणि सन्ति इति सिद्ध्यत आह। (14) (2) (8)
(
CLM-003
)
[✓] OBSERVED परिवेक्ष्यसंश्लेषणानि (१५) अध्यायः २ - पशुधनसाधनम्, पृ. ८ इत्यस्य आधारात् १८-म्यां पशुगणनायाः अनुसारं भारतस्य १९९.१० मिलियन गोपालानां, १०५.३ मिलियन भ्वादिनां, १४०.५ मिलियन बकरीणां च ७१.६ मिलियन भेडाणां समर्थनं करोति। (15) (2) (8)
(
CLM-004
)
[≈] ASSOCIATION अनुकरणीयसंश्लेषणानि (१६) अध्याय ४ - दुग्धविकासः एनडीडीबी, पृ. ३७-४४ इत्यस्य आधारात् एन्दरूपेण ग्रामिणस्तरीय दुग्ध सहकारी समाजैः वर्षाप्रयुक्तफलानां उपजं न प्राप्नोति तदा मौसमविषयकभूषायां लघुपालनकर्षकानाम् आयतनम् स्थिरं भवति इति सिद्ध्यत आह--एन्ददेशस्य लुधियानामण्डलपश्चिमगोदावरीक्षेत्रेषु भूगोलशास्त्रसम्बन्धी क्षेत्रयोः ये परिमाणः मात्रात्मक इकोसिस्टम मोडेलिङ्गाणि आन्तर्गतञ्च क्षेत्रीय संरक्षणयोजनायाः सूचनां ददाति। (16) (4) (37)
(
CLM-005
)
[i] CONTEXT पद्धतिकीय सीमाविश्लेषणम् (17) अधोरेखितं यत् दीर्घकालिनानि हर्याणि चाराक्षराणां अभावः, अन्तर्जातीयमस्तिशिरोगा (fmd) प्रकोपयोः अस्थिरप्रशीतनसंरचनायाः प्रतिप्राणस्य उत्पादकता विश्वव्यापी औसतानां तुल्यतया घटते। अतः ये संरचनात्मकसम्बन्धः न लभ्यते तर्हि अनुमाननम् विस्तारितुं शक्नोति ।
(
CLM-006
)
[✓] OBSERVED अनुभूतं संश्लेषणम् (१८) अध्यायः २ - दुग्धउत्पादनं च राष्ट्रीयप्रतीकस्य पृष्ठे ८-० इत्यनेन भारतस्य दुग्ध उत्पादनसम्बन्धी विश्वव्यापी प्रथमस्थानं प्राप्तिः अस्ति। सन् २००९-२०१० तमे वर्षे ११२.५ मिलियन टन एव उच्यते, प्रतिव्यक्ति दुग्धसम्बन्धनानि प्रतिदिनं २६३ ग्राम इत्येतद् वृद्धिः कृतवती। अखिलभारतीय कृषि तथा तटरक्षकक्षेत्रानां जीवभौतिकविषयतायाः अन्तर्गत आनन्द, लुधियाना, पश्चिम गोदावरी इत्यादिषु ये परिमाणैः मात्रात्मक इकोसिस्टम मोडेलिंग् आधिकारेणञ्च क्षेत्रीय संरक्षणयोजनायां प्रत्यक्षतया सूचितं करोति । (18) (2)
(
CLM-001
)
[✓] OBSERVED अनुभविकसंश्लेषणम् (१९) अध्यायः २ - मत्स्य उत्पादन, पृष्ठ १०, ४९ इत्यनेन सिद्धं यत् कुलमत्स्य उत्पादने ७.८५ मिलियन टन (अन्तर्गतमत्स्यालयात् ४.८६ मिलियन टन तथा सागरेभ्यः २.९९ मिलियन टन इत्येतानि मात्रायाः प्राप्तिः अभवत्), भारतस्य विश्वस्य द्वितीया बृहत् जलपादविकास उत्पादकत्वे कृतम् । अखिलभारतीय कृषिक्षेत्रयोः आदान् , लुधियाना, पश्चिमगोदावरी क्षेत्रानां जैविकभूतेषु अयं परिमाणः प्रत्यक्षतः संख्यात्मकप्रणामकृत्ताय नमुनाकरणं च क्षेत्रीय संरक्षणनियोजनं सूचितं करोति। (19) (2) (5)
(
CLM-002
)
[✓] OBSERVED अनुभूतं संश्लेषणम् (२०) अध्यायः २ - रोजगार सृजन, पृ. ८-९ इत्यस्य आधारात् पशुपालनं च मत्स्यव्यवसाय क्षेत्रे २२.४५ मिलियन ग्रामिणश्रमिकानां मुख्य अथवा उपजीविकायाः साधनानि सन्ति इति सिद्ध्यति। (20) (8)
(
CLM-003
)