1. पारिस्थितिक एवं क्षेत्रीय ढाँचा
[✓] OBSERVED २००७ तमे वर्षे कैलाशचन्द्रस्य नेतृत्वात् शोधकर्तेषु भारतस्य मध्यप्रदेशं च छत्तीसगढराज्यम् मधुरप्रदेशञ्च चापि पक्षिणां सूचीः जाँचित् इति "Zoos' Print Journal" इत्यस्मिन् एकं ऐतिहासिक अन्वेषणम् प्रकाशितितम् । (2007)
(
CLM-001
)
[✓] OBSERVED मध्यप्रदेश, छत्तीसगढस्य जबलपुर, नरमदापुराम, मंडला, बस्तर, सुरगुजा क्षेत्रेषु केन्द्रितम् अध्ययनं भारतीय पर्यावरण-ग्रामीणज्ञानयोः महत्वपूर्णभेदः प्रतिपादितवान् ।
(
CLM-001
)
[✓] OBSERVED विन्ध्यायाः सतुपुरा पर्वतीयक्षेत्रं बस्तरस्य सुगन्धिमवनम् एव विस्तारितः मध्यप्रदेशञ्च छत्तीसगढराज्यानि भारतद्वीपस्य पारिस्थितिक पुलनिष्ठाणि भवन्ति।
(
CLM-001
)
[✓] OBSERVED तितरपित्तेषु प्रकृतियाः अतिसंवेदनशीलः जैविकसूचकयोः एकः अस्ति: यतः तेषां चूर्णानि विशिष्टं स्वदेशीय गृहाणम् पौधेभ्यः आश्रितवन्ति, तथा सूक्ष्मजलवायुः अपि भवति।
(
CLM-001 , CLM-002
)
2. अनुभव पद्धति & परिमाणात्मक परिणाम
[✓] OBSERVED भारतस्य जूलॉजिकल सर्वे (ZSI) यां जाबलपुरस्थिते वैज्ञानिकैः राष्ट्रीय उद्यानानि तथा वन्यजीवसंपदायां आधुनिक ZSI क्षेत्रप्रलयाणां संगतः १२० वर्षात् अधिककालं ऐतिहासिकलेखकं (१८८०-तास्यां बेथम आः फोरसेथ् इति इतिहासम्) एकत्रितवान् । (120)
(
CLM-002
)
[✓] OBSERVED परिणामी मूलसूचिकायाः १०० वंशानां च ५ परिवारानाम् १७४ विरक्तप्रजातिषु पुष्टिः ६१ ब्रश-फुटफला (निम्फालिडा), ४८ ब्लूस् आण्ड हेयरस्ट्रैक्स (लाइकेनिनडिडे) , २९ स्किपर्स् (हेस्पेरिडीड), २२ श्वेतं पिङ्गलं च पीतं च (पीयरिडे) तथा १४ निगल्वोटाइल्स् (174) (100) (5)
(
CLM-002 , CLM-003
)
[✓] OBSERVED एम्पिरिकल मापनैः क्लेम CLM-001 इत्यस्य आधारः अभवत् । (174) (100)
(
CLM-001
)
[✓] OBSERVED क्लेम CLM-002 इत्यस्य प्रमाणाधिकारेषु सिद्धम् यत्, नम्बलिडा (ब्रशफुटफला) परिवारः ६१ प्रजातिभिः (35.1%) सर्वाधिकप्रजातिसंख्यानं दर्शयति। (61)
(
CLM-002
)
[✓] OBSERVED मध्यप्रदेशस्य पच्छमारि जीवगोचरसंपदा, कान्हा, पेन्च आणि बांधवगढः मध्ये अपवादात्मकं धनधान्ययुक्ते १५३ प्रजातीषु सङ्कलनम् अभवत्। जबकि छत्तीसगढ़देशे कंगेर उपत्यके इन्द्रावती च अचनकर्माणां मध्वारे ११५ प्रजातिषु सङ्केतानि सन्ति । (153) (115)
(
CLM-003 , CLM-004
)
[≈] ASSOCIATION विप्राः (संरक्षण) अधिनियम, 1972 इत्यनेन संरक्षितानि प्रजातिषु विद्यमानानि सन्ति इति प्रमाणं प्रमाणीकरणम् अस्ति।
(
CLM-004 , CLM-005
)
[✓] OBSERVED परिमाणात्मकसम्बन्धनम् अपि क्लेम CLM-003 इत्यस्य पुष्टिं कृतः। राज्यस्तरीयविभाजनसमये मध्यप्रदेशदेशे 153 विरंगी प्रजातिषु च छत्तीसगढमण्डलयोः 115 प्रजातिभ्यः प्रतिपादितानि सन्ति, ये 94 प्रजातियाः परस्परसंख्यकत्वेन उभयराज्यानां मध्ये सामाग्रीकृतानि भवन्ति ।
(
CLM-003
)
[≈] ASSOCIATION नमुनाप्रयोजनक्षेत्रे, क्लेम CLM-004 इत्यनेन सिद्धम् यत् पाचमारि, कन्हा, बस्तरानि च आर्द्र पर्णयुक्ता साल् (शोरिया रोबस्टा) वनानि आर्द्रतायाः निर्भरं सतीरिन्याणि वरुणानां च वापिलिओनिडाः प्रजातौ सन्ति।
(
CLM-004
)
3. नीति संश्लेषण & पद्धतिकी गुहा
[✓] OBSERVED तत्समये, लेखकाः एषाम् अधोलिखितं यत् छत्तीसगढस्य दूरस्थक्षेत्रेषु लघुः शीघ्र-उडन्ती स्किपरस् (हेस्पिरिडाइडे) च कर्ण्ण-निवासिनः केशवराणि अपि कमप्रमाणानि सन्ति।
(
CLM-005
)
[✓] OBSERVED एषां क्षेत्रनिरीक्षणाणां संश्लेषणं कृत्वा क्लेम CLM-005 इत्यनेन मध्यवर्ती पर्वतीयक्षेत्रेषु रजनीया गुलाब (पाक्लिओप्टा हेक्टर) तथा ऑर्किड टिट (च्लियरिया ओथोना) सहितः अनेक दुर्लभजातिगणानि भारतीय वन्यजीवसंरक्षण अधिनियम, 1972 अनुसूची I एवं II अन्तर्गत संरक्षितानि सन्ति इति दर्शयति।
(
CLM-005
)
[i] CONTEXT अस्य प्रामाणिकस्य ZSI आधारसूचीः मध्यभारते वनप्रबन्धकानां, महाविद्यालयविद्यालयेषु छात्राणां च नागरिकविज्ञानिनः विना अप्रत्याशितम् पर्यावरणीयपरिवर्तनं अनुगमनार्थं प्रमाणितसम्पादने प्राप्तिः।
(
CLM-006
)
[i] CONTEXT महत्वपूर्णं, लेखकाः एकम् आवश्यकः पद्धतिकं चेतावनीम् (CLM-006) अधोलिखितानि कृतवन्तः: ऐतिहासिक नमुनायाः प्राप्य राष्ट्रीय उद्यानानां च जिला मुख्यालययोः केन्द्रितत्वात् दक्षिण छत्तीसगढस्य तथा पूर्वविंड्यस्येषां दूरस्थ आदिवासी वनक्षेत्रेषु अप्रत्याशितप्रश्न विना ऋतुगत हेस्पिरिडाई स्किपरस् प्रति अयोग्य सर्वेक्षणं अभवत् ।
(
CLM-006
)
[✓] OBSERVED अनुभूतं संश्लेषणम् (1) तस्करशास्त्रविभाजनमाह-- तालिका १, पृ. २७९१-२७९६ इत्यस्य प्रमाणं यत् नर्मफलादीनां (ब्रशपादानां तितलैः) परिवारः ६१ प्रजातिभिः ३५.१% इत्येतत् सर्वाधिकप्रजातिसंख्यानं दर्शयति। (2791)
(
CLM-002
)
[✓] OBSERVED प्रादेशिक वितरणविश्लेषणस्य पृष्ठे २७९०-२७९७ इत्यस्मिन् आधारात् अनुभवसंश्लेषः (२) प्रतीयमानम् अस्ति यत् राज्यस्तरीय विभाजनं मध्यप्रदेशदेशे १५३ विरंगी प्रजातिषु च छत्तीसगढमण्डलान्तर्गत ११५ प्रजातीषु अपि दर्शयति, यत्र ९४ प्रजातिभ्यः उभयराज्ययोः साझा भवति। मध्यभारतीयपर्वणि तथा सातपुरा-माइकल जैवस्थानियतायाः संदर्भात्त् यब्बलपुर, नरमादपूरमण्डलायां ये परिमाणः मात्रात्मक इकोसिस्टम मोडेलिंग् आधिकृत्याञ्च क्षेत्रीय संरक्षणनियोजनम् प्रत्यक्षतया सूचितं करोति । (2) (2790) (2797)
(
CLM-003
)
[≈] ASSOCIATION अभ्यासात् संश्लेषणम् (3) हअबइतअत अफफइनइतय ओबसएरवअतइओनस, प. 2790, 2797 इत्यस्य आधारात् पाचमारि, कन्हा, बस्तरानि च आर्द्रतायाः निर्भरं सतीरिनौ तथा पपीलियोनिडायडियुषु टक्सनानां आर्द्रतेः साक्षाद् लङ्कार्धिकाः वनः अस्ति इति पुष्टिं करोति। मध्यभारतीयपहादिषु & सअतपउरअ-मअइकअल जैवस्थानिक संदर्भयोः जअबअलपउर, नअरमअदअपउरअम, मअनदलअ याभिरूपायां ये परिमाणः मात्रात्मक इकोसिस्टम मोडलिङे आदेशाणि क्षेत्रीय संरक्षणप्रयोजना अपि प्रत्यक्षतया सूचितं कुर्वन्ति ।
(
CLM-004
)
[✓] OBSERVED संक्षिप्तसंश्लेषणम् (४) इति अनुच्छेदः, संरक्षणसूची सूचनायां पृष्ठ २७९१-२७९६ इत्यनेन प्रमाणादित्यर्थः मध्यपर्वतक्षेत्रेषु रजनीलगुलाब्जा (पाचलिओप्टा हेक्टर) च अर्किड टिट (क्ल्यारिया ओथोना) सहितं अनेक दुर्लभवृक्षानां संरक्षितानि सन्ति। (4) (2791) (2796)
(
CLM-005
)
[i] CONTEXT पद्धतिकीय सीमाविश्लेषणम् (5) इति अधोरेखितं यत् ऐतिहासिकप्रशोधनं प्राक् राष्ट्रीय उद्यानानां तथा जिला मुख्यालयानां आसपासमस्ति, अतः दक्षिणी छत्तीसगढस्य च पूर्ववर्ती विन्डियास् मध्ये दूरस्थ आदिवासी वनक्षेत्रेषु ऋतुभिरुपाणां कृते अतिक्रमणः अभवत् । अतएव अस्य संरचनात्मकप्रतिबन्धस्य लेखांकनात् विना निष्कर्षः विस्तारितः न भवति।
(
CLM-006
)
[✓] OBSERVED एम्ब्रैक्ट अण्ड रिजल्ट्स सिन्थेसिस, पृ. २७९० इत्यस्य आधारात् प्रयोगात्मक संश्लेषणम् ६। अस्य प्रमाणं प्रतीयते यत् ५ परिवारानां अन्तर्गत १०० वंशानि च तितरपित्ताः सन्ति इति पुराणलेखितः १७४ प्रजातिषु च पञ्चजातिषु पतलाः सन्ति । मध्यभारतीय उच्चभूमिषु & Satpura-Maikal जैवस्थानिक संदर्भात्त्वयोः Jabalpur, Narmadapuram, Mandla याभ्यामधेन इद्यानुसारेणम् आकृतात्मक पारिस्थितिकी तंत्र मोडलिङ्करणम् तथा क्षेत्रीय संरक्षण योजनायाः प्रत्यक्षतया सूचितम् अस्ति । (6) (2790) (174)
(
CLM-001
)
[✓] OBSERVED अनुभूतं संश्लेषणम् (७) इति तक्त्रे १, पृ. २७९१-२७९६ इत्यस्य आधारात् प्रतीयते यत् नम्बलिडाः परिवारः ६१ प्रजातिभिः (३५.१%) सर्वाधिकप्रजातिसंख्यानं दर्शयति। (7) (1) (2791)
(
CLM-002
)
[✓] OBSERVED प्रादेशिक वितरणविश्लेषणस्य आधारात् (८) अनुभवात्मक संश्लेषः, पृ. २७९०-२७९७ इत्यनेन राज्यस्तरीय विभाजनम् अधोलिखितं यत् मध्यप्रदेशदेशे १५३ बाल्ट्री प्रजातिषु च छत्तीसगढमण्डलान्तर्गत ११५ प्रजातिभ्यः ९४ प्रजातिभिः परस्परसंयुक्तानि सन्ति। मध्यभारतीयपर्वणि तथा सातपुरा-माइकल जैवस्थानियतायाः संदर्भात्त् यजबलपुर, नरमादपूराम, मंडला इत्यादिना ये परिमाणः मात्रात्मक इकोसिस्टम मोडलिङ् आधिकारेण एव क्षेत्रीय संरक्षणयोजनायां प्रत्यक्षतया सूचितं करोति । (8) (2790) (2797)
(
CLM-003
)
[≈] ASSOCIATION अभिसूक्तिविषयकसंश्लेषणम् (९) इत्यस्य आधारः "हबिटैट एफिनिटी ऑब्जर्वेशनस्" पृष्ठे २७९०,२७९७-तत्प्रमाणं यत् पाचमारि, कन्हा, बस्तरानि च वनानि आर्द्रतायाः आश्रितव्याणि सतीरीनायां तथा पपीलियोनिडायिनड्यानां तुषाणां स्थापनेषु न दृश्यते। मध्यभारतीय पर्वतेषु एवं सातपुरा-माइकलानां जैवस्थानिकसन्बन्धसमये जबलपुर, नरमदापूराम, मंडला इत्यादिषु ये परिमाणेन प्रत्यक्षतया मात्रात्मक इकोसिस्टम मोडलिङ्गेसनं एव क्षेत्रीय संरक्षणनियोजनं सूचितं करोति । (9) (2790) (2797)
(
CLM-004
)
[✓] OBSERVED संक्षिप्तसंश्लेषणम् (१०) इति अनुच्छेदस्य आधारः संरक्षणसूची सूचनायां पृष्ठ २७९२-२७९६ इत्यनेन प्रमाणं प्राप्नोति यत् मध्यपर्वतदेशे रजनीलगुलाब्जा (पाचलिओप्टा हेक्टर) च ऑर्किड टिट (क्ल्यारिया ओथोना) सहिते अनेक दुर्लभवृक्षजातिषु संरक्षितानि सन्ति। (10) (2791) (2796)
(
CLM-005
)
[i] CONTEXT पद्धतिकीयसीमाविश्लेषणम् (11) इदम् अधोरेखयति यत् ऐतिहासिकं नमुनाकर्षणम् सुलभानि राष्ट्रीय उद्यानानि तथा जिला मुख्यालयानां आसपासम् केन्द्रितवान् आसीत्, अतः दक्षिणी छत्तीसगढस्य च पूर्ववर्ती विन्डियास् य प्रान्तीय वनक्षेत्रेषु ऋतुभिरुपाणां कृते अयोग्य सर्वेक्षणः कृतः। अतएव अस्य संरचनात्मकसम्बन्धस्य लेखांकनात् विना निष्कर्षः विस्तारितः नहि भवेत् ।
(
CLM-006
)
[✓] OBSERVED एम्ब्रैक्ट अण्ड रिजल्ट्स सिन्थेसिस, पृ. २७९० इत्यस्य आधारात् प्रयोगात्मक संश्लेषणम् (१२) इति सिद्धान्तः प्रमाणादेशः यत् ५ परिवारानां अन्तर्गतं १०० वंशानां चत्वारिंशत् परफूलानि कुलसंख्य 174 प्रजातिषु आश्रितानि सन्ति। मध्यभारतीयपर्वणि तथा सातपुरा-मिकाल भूगोलविषयक संदर्भयोः जबलपुर, नरमादपूरमण्डलायाः ये परिमाणः मात्रात्मकप्रणामकृतेय एव प्रादेशिक संरक्षणनियोजनमेव प्रत्यक्षरूपेण सूचितं करोति । (12) (2790)
(
CLM-001
)
[✓] OBSERVED तात्विकसंश्लेषणानि (१३) विषयेषु प्रवृत्तौ, तालिका १ पृ. २७९२-२७९६ इत्यस्य प्रमाणं यत् निम्फालिडाः परिवारः ६१ प्रजातिभिः (३५.१%) सर्वाधिकप्रजातिसमृद्धिसमुच्चयः अस्ति। (13) (2791)
(
CLM-002
)
[✓] OBSERVED प्रादेशिक वितरणविश्लेषणस्य आधारात् अनुभवात्मक संश्लेषः (१४) पृष्ठम् २७९०-२७९७ इत्यनेन राज्यस्तरीय विभाजनं मध्यप्रदेशदेशे १५३ विरंगी प्रजातिषु च छत्तीसगढमण्डलान्तर्गत ११५ प्रजातीनां प्रतिपादितं, यत्र ९४ प्रजातिभ्यः उभयराज्यानां मध्ये सामायः अस्ति। मध्यभारतीयपर्वणि तथा सातपुरा-माइकल जैवस्थानियतायाः संदर्भात्त् जबलपुर, नरमादपूरमण्डलायां ये परिमाणः मात्रात्मक इकोसिस्टम मोडेलिंगे एवञ्च क्षेत्रीय संरक्षणनियोजनमेव प्रत्यक्षरूपेण सूचितं करोति । (14) (2790) (2797)
(
CLM-003
)
[≈] ASSOCIATION अभ्यासात् संश्लेषणानि (१५) पृष्ठे "आवासः सम्बन्धसम्बन्धनिरीक्षणम्" पृ. २७९०, २७ ९७ इत्यस्मिन् आधारात् पाचमारि, कन्हा, बस्तरनगरस्य आर्द्र पर्णिकुला वनानां आर्द्रतायाः निर्भरं सतीरिनौ च पापिलीओनीडाईडिसर्व् अपि न दृश्यते इति सिद्ध्यत। मध्यभारतीयपहादिषु तथा सातपुरा-माइकलस् यूपरे जैवस्थानियुक्तविषयकपरित्रे जबलपुर, नरमदापूराम, मंडलयोः ये परिमाणः मात्रात्मकप्रणामकृतेभ्यः आकृतीकरणं च प्रादेशिकसंवर्धनयोजनायां प्रत्यक्षतया सूचितं करोति । (15) (2790) (2797)
(
CLM-004
)
[✓] OBSERVED संक्षिप्तसंश्लेषणानि (१६) इति सूत्राणि, पृष्ठम् २७९२-२७९६ इत्यस्य आधारात् मध्यपर्वक्षेत्रेषु रजनीलगुलाः (पाचलिओप्टा हेक्टर) आश्चिद्रोणित्वादृक्षिकाः (क्ल्यारिया ओथोना) सहितः अनेक दुर्लभप्रजातीनां संरक्षणं भारतीय वन्यजीवानां संरक्षितत्वविषयक अधिनियमः १९७२ अनुसूचित्यायां आरक्षितम् अस्ति। (16) (2791) (2796)
(
CLM-005
)
[i] CONTEXT पद्धतिकीयसीमाविश्लेषणम् (17) इति रेखाङ्कितं यत् ऐतिहासिकप्रशोधनं प्राक् राष्ट्रीय उद्यानानां तथा जिला मुख्यालयानां आसपासमध्यरे केन्द्रितवान्, अतः दक्षिणी छत्तीसगढस्य च पूर्ववर्ती विन्डियास् मध्ये दूरस्थ आदिवासी वनक्षेत्रेषु ऋतुऋतूनि हस्पिरिडाः स्किपर्सना अतिक्रमणम् अभवत् । अतएव अस्य संरचनात्मकप्रतिबन्धस्य लेखांकनात् विना निष्कर्षः विस्तारितः न भवति।
(
CLM-006
)
[✓] OBSERVED अमूर्तिकाः परिणामसंश्लेषणम्, पृ. २७९० इत्यस्य आधारात् अनुभव संश्लेषविन्दुपद (१८) इति प्रमाणं प्रतीयते यत् ५ परिवारानां अन्तर्गत १०० वंशानां चराचरणां कुलानि १७४ प्रजातिणि आनुवंशिकीकृतानि सन्ति। मध्यभारती पर्वतायक्षेत्रेषु तथा सातपुरा-माइकल भूगोलविषयक संदर्भयोः जबलपुर, नरमदापूराम, मण्डलदेशे ये परिमाणः मात्रात्मक इकोसिस्टम मोडेलिंग् एवञ्च क्षेत्रीय संरक्षणप्रयोजनम् अपि प्रत्यक्षतया सूचितं करोति । (18) (2790) (174)
(
CLM-001
)
[✓] OBSERVED तात्विकसंश्लेषणानि (१९) विषयेषु प्रवृत्तौ, तालिका १ पृ. २७९२-२७९६ इत्यस्य प्रमाणं यत् नम्फालिडाः परिवारः ६१ प्रजातिभिः (३५.१%) सर्वाधिकप्रजातिसमृद्धिसमुच्चयः अस्ति। (19) (2791)
(
CLM-002
)
[✓] OBSERVED प्रादेशिक वितरणविश्लेषणस्य आधारात् अनुभवात्मक संश्लेषबिन्दु (20) पृ. २७९०-२७९७ इत्यनेन राज्यस्तरीय विभाजनं मध्यप्रदेशदेशे १५३ बाल्ट्री प्रजातिषु च छत्तीसगढमण्डलान्तर्गत ११५ प्रजातिभ्यः प्रतिपादितम्, यत्र ९४ प्रजातिः उभयराज्ययोः साझा। मध्यभारतीयपर्वतानां तथा सातपुरा-माइकलस् य जैवस्थानियतायाः संदर्भे Jabalpur, Narmadapuram, Mandla याभ्याम् अस्य परिमाणोत्पत्तिः मात्रात्मक इकोसिस्टम मोडलिङ्गेन आन्तरे क्षेत्रीय संरक्षणनियोजनम् प्रत्यक्षतया सूचितं करोति । (2790) (2797)
(
CLM-003
)